Bộ Y tế: Người lớn có thể mang virus tay chân miệng không triệu chứng và lây cho trẻ
Không ít trường hợp trẻ mắc tay chân miệng chuyển nặng dù chỉ sốt nhẹ hoặc thậm chí không sốt. Đáng lo ngại hơn, người lớn có thể mang virus nhưng không hề biết và trở thành nguồn lây cho trẻ.
PGS.TS Trần Đắc Phu cảnh báo, sự chủ quan của phụ huynh là một trong những nguyên nhân khiến bệnh diễn biến
Tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm đã và đang gây lo ngại tại nhiều địa phương, đặc biệt trong nhóm trẻ nhỏ.
Một trong những vấn đề khiến nhiều phụ huynh băn khoăn là liệu người lớn có thể mang virus tay chân miệng nhưng không biểu hiện triệu chứng và lây ngược lại cho trẻ hay không, cũng như làm thế nào để phát hiện sớm bệnh trong những trường hợp trẻ không sốt hoặc sốt rất nhẹ.
Trao đổi về vấn đề này, PGS.TS Trần Đắc Phu - nguyên Cục trưởng Cục Y tế dự phòng - Bộ Y tế (nay là Cục Phòng Bệnh) khẳng định tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm lây từ người sang người, chủ yếu gặp ở trẻ em nhưng người lớn vẫn có thể mắc, dù với tỷ lệ thấp hơn. Đáng lưu ý, người lớn hoàn toàn có thể mang virus tay chân miệng mà không có biểu hiện lâm sàng rõ ràng, song vẫn có khả năng lây bệnh cho trẻ. Theo PGS.TS Trần Đắc Phu, bệnh tay chân miệng do hai nhóm virus đường ruột gây ra, chủ yếu là virus Coxsackie và Enterovirus 71 (EV71), trong đó EV71 thường gây bệnh nặng hơn và có nguy cơ biến chứng cao. Mặc dù biểu hiện điển hình của bệnh là các vết loét trong miệng, các nốt phỏng nước hoặc phát ban ở tay, chân, mông, nhưng bản chất bệnh lại lây truyền qua đường tiêu hóa.
Trong thực tế, có những người lớn nhiễm virus tay chân miệng nhưng không có triệu chứng, tuy nhiên virus vẫn được thải ra ngoài qua phân. Nếu việc vệ sinh không đảm bảo, virus có thể theo tay, theo thực phẩm, nước uống và lây sang trẻ, đặc biệt trong những gia đình có trẻ nhỏ.
Ngoài con đường phân - miệng, việc tiếp xúc trực tiếp cũng đóng vai trò quan trọng trong lây truyền bệnh. Theo chuyên gia, người chăm sóc trẻ, trong đó có các bà mẹ, có thể tiếp xúc với virus qua bàn tay khi bế trẻ hoặc chăm sóc trẻ mắc bệnh. Nếu sau đó không rửa tay sạch mà tiếp tục chế biến thức ăn hoặc chăm sóc trẻ khác, virus hoàn toàn có thể lây lan.
Không sốt hoặc sốt nhẹ vẫn có thể chuyển nặng
Một thực tế trong điều trị khiến nhiều phụ huynh chủ quan là cho rằng trẻ chỉ cần sốt cao mới đáng lo ngại. Tuy nhiên, theo PGS.TS Trần Đắc Phu, sốt chỉ là một trong những biểu hiện của nhiễm trùng và không phải lúc nào bệnh tay chân miệng cũng khởi phát với sốt cao.
Sốt, ở mức độ nhất định, là phản ứng có lợi của cơ thể giúp tăng cường miễn dịch để chống lại tác nhân gây bệnh. Tuy nhiên, sốt cao lại rất nguy hiểm, đặc biệt với trẻ em, vì có thể gây rối loạn chuyển hóa, thậm chí dẫn đến co giật.
Trong thực tế điều trị, phần lớn trẻ mắc tay chân miệng đều có sốt, song có không ít trường hợp chỉ sốt nhẹ, thậm chí gần như không sốt nhưng bệnh vẫn có thể diễn biến nặng.
PGS.TS Trần Đắc Phu cho biết, những trẻ có đáp ứng miễn dịch yếu, đặc biệt là trẻ suy dinh dưỡng, có thể không phản ứng mạnh với virus. Khi đó, dù đã nhiễm bệnh, trẻ không sốt cao hoặc chỉ sốt rất nhẹ.
Ngoài ra, ở giai đoạn đầu của bệnh, trẻ thường chỉ sốt nhẹ, sau đó mới sốt cao hơn khi bệnh tiến triển. Chính vì vậy, việc chẩn đoán sớm tay chân miệng trong những trường hợp này là không hề dễ dàng.
Theo chuyên gia, yếu tố dịch tễ đóng vai trò đặc biệt quan trọng.
Phụ huynh cần lưu ý xem trẻ có tiếp xúc với các trẻ khác mắc tay chân miệng hay không, có sinh hoạt trong môi trường đang có ca bệnh hay không. Nếu có yếu tố tiếp xúc, dù trẻ chỉ sốt nhẹ hoặc chưa sốt, cũng cần theo dõi kỹ các dấu hiệu khác.
“Có những trẻ không sốt nhưng lại xuất hiện các nốt ban, vết loét trong miệng – những dấu hiệu đặc trưng của tay chân miệng – hoặc trẻ mệt mỏi bất thường, không giống sốt thông thường”, PGS.TS Trần Đắc Phu nhấn mạnh. Trong những trường hợp này, phụ huynh nên đưa trẻ đi khám, làm xét nghiệm khi cần thiết để xác định bệnh và có hướng điều trị kịp thời, tránh để bệnh tiến triển nặng.
Sai lầm phổ biến khiến bệnh trở nặng
Theo PGS.TS Trần Đắc Phu, tay chân miệng có nhiều mức độ, từ nhẹ đến rất nặng, tùy thuộc vào chủng virus gây bệnh. Nếu nhiễm chủng Coxsackie, bệnh thường nhẹ, trong khi chủng EV71 có nguy cơ gây biến chứng nghiêm trọng. Thực tế cho thấy, năm 2012, Việt Nam từng ghi nhận hơn 100 trường hợp tử vong do tay chân miệng, chủ yếu liên quan đến EV71.
Một trong những sai lầm phổ biến nhất của phụ huynh là không nghĩ rằng con mình bị tay chân miệng, đặc biệt trong giai đoạn đầu khi chưa xuất hiện các vết loét miệng hay nốt phát ban đặc trưng. Nhiều trường hợp chỉ thấy trẻ sốt nhẹ nên cho rằng đó là sốt thông thường do mọc răng, viêm đường hô hấp hay các bệnh virus theo mùa.
Bên cạnh đó, việc tự ý điều trị tại nhà cũng là một sai lầm nghiêm trọng. PGS.TS Trần Đắc Phu cho biết, nhiều phụ huynh chỉ tập trung cho trẻ dùng thuốc hạ sốt hoặc thậm chí sử dụng kháng sinh. Trong khi đó, tay chân miệng là bệnh do virus, kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng nếu không có bội nhiễm vi khuẩn kèm theo.
Sai lầm lớn nhất, theo chuyên gia, là không đưa trẻ đi khám khi bệnh có dấu hiệu chuyển nặng. Các dấu hiệu cần đặc biệt lưu ý bao gồm trẻ mệt mỏi nhiều, bỏ ăn, quấy khóc bất thường, khó thở hoặc có biểu hiện suy giảm sức khỏe rõ rệt. Việc chậm trễ đưa trẻ đến cơ sở y tế có thể khiến bệnh diễn biến nhanh, gây biến chứng nguy hiểm.
Ngoài ra, vẫn còn những thói quen chăm sóc sai lầm như đắp lá lên các vết loét, kiêng tắm, không giữ vệ sinh cơ thể, không bù đủ nước và không đảm bảo chế độ dinh dưỡng cho trẻ. Những cách xử trí này không những không giúp bệnh thuyên giảm mà còn làm tăng nguy cơ nhiễm trùng và khiến trẻ khó hồi phục.
Nhấn mạnh về công tác phòng bệnh, PGS.TS Trần Đắc Phu cho rằng tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm lây chủ yếu qua đường tiêu hóa, từ phân người bệnh vào thức ăn, nước uống hoặc qua bàn tay, đồ vật trung gian. Do đó, việc giữ vệ sinh môi trường và vệ sinh cá nhân đóng vai trò then chốt.
Các lớp mẫu giáo, nhà trẻ cần thường xuyên lau rửa nền nhà, làm sạch đồ chơi, dụng cụ sinh hoạt và sử dụng các hóa chất khử khuẩn phù hợp để tiêu diệt virus. Việc rửa tay bằng xà phòng cần được thực hiện không chỉ với trẻ mà cả người chăm sóc trẻ, bao gồm cha mẹ và giáo viên.
“Ăn chín, uống chín là biện pháp cơ bản nhưng rất hiệu quả trong phòng bệnh đường tiêu hóa nói chung và tay chân miệng nói riêng”, PGS.TS Trần Đắc Phu khuyến cáo. Khi thực phẩm và nước uống được nấu chín, virus sẽ bị tiêu diệt, qua đó giảm nguy cơ lây nhiễm.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, việc rửa tay bằng xà phòng đúng cách có thể giúp giảm tới 40% nguy cơ mắc các bệnh truyền nhiễm, trong đó có tay chân miệng. Đây là biện pháp đơn giản nhưng cần được thực hiện thường xuyên, liên tục và đúng cách để bảo vệ sức khỏe cho trẻ và cộng đồng.
Trong bối cảnh tay chân miệng vẫn có nguy cơ bùng phát theo mùa, việc nâng cao nhận thức của phụ huynh và người chăm sóc trẻ là yếu tố then chốt để hạn chế ca bệnh nặng và tử vong. Nhận diện sớm các dấu hiệu bất thường, không chủ quan khi trẻ sốt nhẹ hoặc mệt mỏi kéo dài, đồng thời đưa trẻ đến cơ sở y tế khi cần thiết sẽ giúp giảm nguy cơ biến chứng. Bên cạnh đó, thực hiện nghiêm các biện pháp vệ sinh cá nhân, rửa tay bằng xà phòng, ăn chín uống chín và giữ môi trường sống sạch sẽ vẫn là những “lá chắn” hiệu quả nhất để phòng, chống bệnh tay chân miệng trong cộng đồng.
Nguồn: Bộ Y tế